19. yüzyıl Romantizminin Avrupa’yı sarsan yankısı “İsmail Çengiç Ağa'nın Ölümü,”
Hırvatça asıl metniyle birlikte ilk kez Türkçede, sizlerle!
Bu uzun şiir sadece bir destan değil, bir ulusun doğum anının ölümsüz kaydıdır. Şair, dilbilimci ve devlet adamı Mažuranić, “zalim öteki” bir karakter olarak Osmanlı paşasının tarihsel kişiliğini alıp onu evrensel bir adalet ve hürriyet tragedyasının merkezine yerleştirir. Beş perdelik bir modern tragedya yapısıyla eser, Smail Aga Čengić’in kibrinin (hubris) onu adım adım kendi sonuna nasıl sürüklediğini gözler önüne sererken, Balkanların kadim sözlü epik geleneğini Byron'cı kahramanların psikolojik derinliği ve doğanın yüce dehşeti gibi Romantik unsurlarla birleştirir. Mažuranić, halkının asırlık destan geleneğini Avrupa’nın en modern fikirleriyle harmanlayarak, hem Hırvatistan’a bir milli kimlik hem de dünya edebiyatına ölümsüz bir eser armağan etmiştir.
Hiç şüphesiz, İsmail Çengiç Ağa'nın Ölümü, Türk okuru için cesur bir analiz metnidir. Eserdeki ‘zalim öteki’nin Türk kimliğiyle sunulması, bizim için bu metni basit bir düşmanlık anlatısı olmaktan çıkarıp, çok daha derin bir tarihsel sorgulamanın merkezine yerleştirir. Zaten tarihi kayıtlarda İsmail Çengiç Ağa böylesi zalim bir karakter olarak anılmamaktadır. Bu baskıya özel olarak Ömer Alkan tarafından hazırlanan detaylı önsöz yazısıyla bu durum derinlemesine incelenmiştir. Eser, Türk okur için, bir romantik milliyetçilik döneminin dünya çapında büyük etki uyandırmış zamanları aşan metni olmasıyla ve acılı Balkan çözülmesinin karşı taraftaki ruhunu anlayabilmek adına hayati önemdedir.
Fihrist olarak, Modern Hırvat edebiyatının adeta üzerine inşa olduğu bu metni Türkçeye kazandırmak gibi zor bir görevi yerine getirebildiğmiz için mutluyuz.
İyi okumalar dileriz.
11 Ağustos 1814’te Adriyatik kıyısındaki Novi Vinodolski’de aydın bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Mažuranić, Zagreb ve Macaristan’da hukuk ve felsefe eğitimi alarak Hırvat, Alman, Latin, İtalyan ve Macar kültürlerine derinlemesine hakim olmuştur. Dokuz dil konuşabilen bir dil dehası olmasının yanı sıra, matematik ve astronomi gibi pozitif bilimlere de ilgi duyan Mažuranić, Hırvat ulusal uyanışının motor gücü olan İlir Hareketi’nin en etkili üyelerinden biri haline gelmiştir. Onun çok yönlü kişiliği, Hırvatistan’ın Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun kültürel ve siyasi baskıları altında kendi kimliğini aradığı bir dönemde, bir milletin ihtiyaç duyduğu aydın tipinin en somut örneği olmuştur.
Mažuranić’in Hırvat kültürüne yaptığı katkılar, yalnızca edebi alanda kalmamıştır. O, her şeyden önce modern Hırvat dilinin mimarlarından biridir. 1842’de hazırladığı Almanca-Hırvatça Sözlük ile modern devletin ve toplumun ihtiyaç duyduğu yüzlerce yeni kelimeyi (piyasa ekonomisi, vatana ihanet gibi) Hırvatçaya kazandırmıştır. Edebi alandaki en büyük şöhretini ise 1846’da yayımlanan başyapıtı İsmail Çengiç Ağa’nın Ölümü (Smrt Smail-age Čengića) ile elde etmiştir. Bu eser, Balkanların kadim sözlü epik geleneğini Avrupa Romantizminin coşkulu ve psikolojik derinliğiyle birleştirerek Hırvat edebiyatının zirvesini oluşturur. Zulüm, adalet, kibir ve kader gibi evrensel temaları işleyen bu destansı şiir, aynı zamanda İlir Hareketi’nin siyasi manifestosu ve Hırvat ulusal bilincinin temel metinlerinden biri haline gelmiştir.
Edebiyat ve dil alanındaki çalışmalarını siyasi arenada taçlandıran Ivan Mažuranić, 1873-1880 yılları arasında Hırvatistan Ban’ı (Vali/Başbakan) olarak görev yapmıştır. Soylu bir aileden gelmediği için halk tarafından Halkın Ban’ı (Ban pučanin) olarak anılan Mažuranić, görev süresi boyunca Hırvatistan’ı modernleştiren köklü liberal reformlara imza atmıştır. Hukuk sistemini yeniden düzenlemiş, idari yapıyı modernize etmiş ve en önemlisi, eğitimi laikleştiren ve yaygınlaştıran bir devlet okulu sistemi kurmuştur. Bir şairin kalemiyle bir milletin ruhunu, bir dilbilimcinin titizliğiyle dilini ve bir devlet adamının vizyonuyla kurumlarını inşa eden Mažuranić, 4 Ağustos 1890’da Zagreb’de hayata veda ettiğinde, arkasında sadece bir edebi şaheser değil, aynı zamanda temellerini bizzat attığı modern Hırvatistan’ı bırakmıştır.