20. yüzyılın en büyük savaş karşıtı şiiri, ilk kez Türkçede.
Hırvat edebiyatının en parlak hümanistlerinden ve “Dağların Adamı” (Goran) olarak bilinen Ivan Goran Kovačić, 20. yüzyılın en karanlık anında, ahlaki bir seçim yapmak zorunda kaldı. 1941’de Hırvat Ustaşa rejimi, Sırp, Yahudi ve Romanlara yönelik korkunç katliamlara başladığında, o bir Hırvat olarak, kurbanların sesi olmayı seçti. Ünlü şair Vladimir Nazor ile birlikte Zagreb’i terk ederek Partizanların saflarına katıldı. “Çukur” (Jama), işte bu ateşin ortasında, Ustaşa’nın katlettiği ve “jama” denilen karstik çukurlara attığı Sırp köylülerin hayatta kalanlarının gerçek tanıklıklarından doğdu. Kovačić, bu şiiri tamamladıktan sadece birkaç ay sonra, 1943’te, Sırp milliyetçisi Çetnikler tarafından yakalandı ve şiirinde anlattığı vahşetin aynısıyla, otuz yaşında katledildi. Gerçek acılarla dolu şiirini, gerçek hayatıyla da birebir yaşayarak mühürledi…
“Çukur”, bir şiir değil, cehennemden bir rapordur. Picasso’nun “Guernica”sının edebiyattaki sarsılmaz karşılığı sayılan bu epik metin, metaforlara sığınmaz; dehşetin soğuk ve gerçek anatomisini çıkarır. Gözleri oyularak kör edilen bir kurbanın ağzından (“Kan, benim ışığım ve benim karanlığım”), o dipsiz çukura atılanların son anlarını, sönmemiş kireçle yakılışlarını ve o mutlak karanlıkta bile gerçeği sayan bilincin sarsılmaz direnişini anlatır. Kovačić’in, kendi ulusunun işlediği suçlara karşı evrensel bir vicdan çığlığı olarak kaleme aldığı bu şaheser, anti-faşist edebiyatın, ama dahası, insanlık onurunun zirvesidir.
İvan Goran Kovačić, 21 Mart 1913’te Hırvatistan’ın yemyeşil ormanlarla kaplı Gorski Kotar bölgesindeki Lukovdol köyünde doğdu. Hırvat bir baba Ivan Kovačić ve Transilvanya Yahudisi bir anne Ruža Klein’in evladı olarak dünyaya gelen yazar, çocukluğunu doğanın kucağında, dağların ve ormanların arasında geçirdi. Köyündeki ilk eğitiminin ardından Karlovac’ta ve ardından Zagreb’de gimnazyum öğrenimini tamamladı. 1932’de Zagreb Üniversitesi Felsefe Fakültesi Slavistik bölümüne kaydoldu, ancak 1935’te edebi tutkularını izleyerek akademik kariyerini yarıda bıraktı. Bu dönemde memleketi Gorski Kotar’a duyduğu sevgiyi simgeleyen “Goran” (dağlı) adını resmen benimseyen yazar, Hrvatski Dnevnik ve Novosti gibi prestijli yayınların kültür sayfalarını yönetirken, çağdaşı birçok yazarın eserlerini Hırvat edebiyatına kazandırdı.
Edebiyat dünyasına henüz bir lise öğrencisiyken 1929’da “Ševina tužaljka” (Tarla Kuşunun Ağıtı) adlı şiiriyle adım atan Kovačić, edebi yeteneğini hızla geliştirdi. 1932’de iki arkadaşıyla yayımladığı ortak şiir kitabı “Lirika”nın ardından, 1936’da yayınlanan “Dani gnjeva” (Öfke Günleri) ile düzyazıdaki ustalığını da kanıtladı. Stjepan Radić’in Hırvat Köylü Partisi’nin fikirlerinden etkilenen Kovačić, eserlerinde toplumsal adaletsizliğe, yoksulluğa ve baskıya karşı güçlü bir duruş sergiledi. Tüberküloz hastalığına rağmen üretkenliğini kaybetmeyen yazar, şiirleri, öyküleri, çevirileri ve eleştirileriyle Hırvat edebiyatını zenginleştirdi. 1942’nin çetin kış günlerinde, kendisinden çok daha yaşlı olan şair Vladimir Nazor ile birlikte anti-faşist direnişe katılarak, entelektüel sorumluluğunu eylemle birleştirdi. Bu zorlu koşullarda kaleme aldığı “Jama” (Çukur) adlı şiiri, savaşın dehşetini ve insanlık onurunu işleyen evrensel bir başyapıt olarak kabul edildi.
Cesur ve ilkeli duruşu, 13 Temmuz 1943’te, henüz 30 yaşındayken, Bosna’daki Foča yakınlarındaki Vrbica köyünde Çetnik birlikleri tarafından katledilmesiyle sonuçlandı. Kısa yaşamına büyük eserler sığdıran Kovačić, ölümünün ardından Hırvat edebiyatının simge isimlerinden biri haline geldi. Dostları, özellikle şair Dragutin Tadijanović’in çabalarıyla, tamamlanmamış ve dağınık haldeki birçok eseri derlenerek yayımlandı. 1964 yılından bu yana her yıl doğum gününde Lukovdol’da düzenlenen “Goranovo proljeće” (Goran’ın Baharı) adlı uluslararası şiir festivali ve verilen “Goranov vijenac” (Goran’ın Çelengi) ödülü, onun mirasını yaşatıyor.